هورمون کورتیزول یکی از مهمترین هورمون های بدن است که توسط غدد فوق کلیوی تولید می شود و در تنظیم بسیاری از فرایندهای حیاتی نقش دارد. این هورمون بیشتر با واکنش بدن به استرس شناخته می شود، اما عملکرد آن تنها به کنترل استرس محدود نیست و بر متابولیسم، فشار خون، قند خون و سیستم ایمنی نیز اثر می گذارد. سطح کورتیزول در طول شبانه روز تغییر می کند و معمولاً در ساعات ابتدایی صبح بیشتر و در ساعات پایانی روز کمتر است. اما بالا یا پایین بودن کورتیزول چه تاثیری بر بدن دارد؟ در ادامه، درباره عملکرد هورمون استرس، محل ترشح آن، علائم و علت افزایش یا کاهش کورتیزول، مقدار طبیعی و روش های تنظیم آن توضیح داده می شود.
هورمون کورتیزول چیست؟
هورمون کورتیزول یک هورمون استروئیدی از گروه گلوکوکورتیکوئیدها است که در قشر غدد فوق کلیوی ساخته می شود. این هورمون در تنظیم پاسخ بدن به استرس، کنترل متابولیسم گلوکز، پروتئین و چربی، حفظ فشار خون و تعدیل التهاب نقش دارد. میزان ترشح کورتیزول تحت کنترل محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و غدد فوق کلیوی قرار دارد و در طول شبانه روز به طور طبیعی تغییر می کند.
سطح کورتیزول معمولاً صبح ها بالاتر است و به تدریج در طول روز کاهش می یابد. افزایش یا کاهش غیرطبیعی و پایدار این هورمون می تواند بر عملکرد بخش های مختلف بدن اثر بگذارد. به همین دلیل، بررسی سطح کورتیزول خون در شرایط خاص می تواند به تشخیص برخی اختلالات غدد درون ریز کمک کند.
کورتیزول در بدن چه نقشی دارد؟
کورتیزول یکی از هورمون های اصلی تنظیم کننده پاسخ بدن به شرایط استرس زا است و به بدن کمک می کند انرژی کافی برای مقابله با شرایط مختلف فراهم کند. این هورمون با افزایش دسترسی بدن به گلوکز، در تامین انرژی برای مغز و سایر بافت ها نقش دارد.
همچنین هورمون کورتیزول بر نحوه مصرف چربی ها و پروتئین ها اثر می گذارد و در تنظیم فشار خون مشارکت می کند. یکی دیگر از وظایف مهم آن تعدیل فعالیت سیستم ایمنی و کنترل التهاب است. کورتیزول همچنین می تواند بر چرخه خواب و بیداری، خلق و خو و برخی عملکردهای قلب و عروق تأثیر داشته باشد. اختلال طولانی مدت در میزان این هورمون ممکن است تعادل طبیعی این فرایندها را برهم بزند.
کورتیزول در کدام غده ترشح می شود؟
کورتیزول در غدد فوق کلیوی یا آدرنال تولید و ترشح می شود. این غدد کوچک در قسمت بالای هر کلیه قرار دارند و چندین هورمون مهم را تولید می کنند. تنظیم تولید کورتیزول نیز از طریق یک مسیر هورمونی دقیق انجام می شود.
- غده هیپوفیز: در پاسخ به CRH، هورمون ACTH را ترشح می کند.
- غدد فوق کلیوی: ACTH این غدد را تحریک می کند تا از بخش قشری خود کورتیزول ترشح کنند.
- هیپوتالاموس: با ترشح هورمون CRH، نخستین پیام برای فعال شدن مسیر تولید کورتیزول را ارسال می کند.
- ریتم شبانه روزی: ترشح کورتیزول از الگوی روزانه پیروی می کند و معمولاً صبح در بالاترین سطح و هنگام شب در سطح پایین تری قرار دارد.
- بازخورد منفی: زمانی که میزان کورتیزول خون افزایش پیدا می کند، پیام هایی برای کاهش ترشح CRH و ACTH ارسال می شود تا سطح هورمون کنترل شود.
بیشتر بخوانید: ملاتونین چیست؟
علائم کورتیزول بالا و پایین
تغییر غیرطبیعی سطح هورمون کورتیزول می تواند بر چندین بخش بدن اثر بگذارد و علائم متفاوتی ایجاد کند. شدت علائم به میزان افزایش یا کاهش هورمون، مدت زمان اختلال و علت زمینه ای بستگی دارد. برخی علائم نیز اختصاصی نیستند و ممکن است در بیماری های مختلف دیده شوند. بنابراین وجود این نشانه ها به تنهایی برای تشخیص بالا یا پایین بودن کورتیزول کافی نیست.
| علائم کورتیزول بالا | علائم کورتیزول پایین |
| افزایش وزن، به ویژه در صورت و شکم | خستگی و ضعف |
| تجمع چربی بین شانه ها | کاهش وزن |
| گرد شدن صورت | کاهش اشتها |
| فشار خون بالا | فشار خون پایین |
| افزایش قند خون | سرگیجه، به ویژه هنگام ایستادن |
| ضعف عضلانی | ضعف عضلانی |
| نازک شدن پوست | تهوع |
| کبودی آسان پوست | استفراغ |
| ایجاد ترک های پوستی بنفش یا صورتی | درد شکم |
| کند شدن ترمیم زخم | کاهش قند خون در برخی افراد |
| پوکی استخوان | میل بیشتر به مصرف نمک در برخی موارد |
| اختلالات قاعدگی در زنان | تیرگی پوست در برخی انواع نارسایی فوق کلیوی |
| افزایش موهای زائد در برخی زنان | احساس ضعف عمومی |
| تغییرات خلق وخو | کاهش تحمل استرس |
بیشتر بخوانید: هموسیستینوری چیست؟
علت کورتیزول بالا
کورتیزول بالا زمانی ایجاد می شود که بدن برای مدت طولانی مقدار بیش از حد این هورمون را تولید کند یا فرد در معرض مقادیر بالای داروهای گلوکوکورتیکوئیدی قرار داشته باشد. بالا بودن موقت کورتیزول در شرایط استرس جسمی یا روانی ممکن است بخشی از پاسخ طبیعی بدن باشد، اما افزایش پایدار آن نیازمند بررسی پزشکی است. علت کورتیزول بالا به شرح زیر است:
| علت | توضیحات |
| استرس طولانی مدت | استرس می تواند محور تنظیم کننده کورتیزول را فعال کند و سطح این هورمون را افزایش دهد. افزایش ناشی از استرس همیشه به معنای وجود بیماری غدد درون ریز نیست. |
| مصرف داروهای کورتیکواستروئیدی | مصرف طولانی مدت یا دوز بالای داروهایی مانند پردنیزون، پردنیزولون یا دگزامتازون می تواند اثرات مشابه افزایش کورتیزول در بدن ایجاد کند. |
| تومور هیپوفیز تولید کننده ACTH | برخی تومورهای هیپوفیز ACTH بیشتری تولید می کنند و در نتیجه غدد فوق کلیوی را برای ترشح بیشتر کورتیزول تحریک می کنند. |
| تومور غده فوق کلیوی | بعضی تومورهای آدرنال می توانند به طور مستقل کورتیزول بیشتری تولید کنند و باعث افزایش پایدار سطح این هورمون شوند. |
| تولید نابجای ACTH | در برخی موارد نادر، تومورهای خارج از هیپوفیز ACTH تولید می کنند و باعث تحریک بیش از حد غدد فوق کلیوی می شوند. |
| برخی بیماری های شدید | بیماری های حاد، عفونت های شدید یا استرس جسمی قابل توجه می توانند به صورت موقت سطح کورتیزول را افزایش دهند. |
| افسردگی شدید | در برخی افراد مبتلا به افسردگی شدید تغییر در تنظیم محور هورمونی بدن ممکن است با افزایش سطح کورتیزول همراه باشد. |
علت کورتیزول پایین
کورتیزول پایین زمانی مشاهده می شود که غدد فوق کلیوی نتوانند مقدار کافی این هورمون را تولید کنند یا پیام های هورمونی لازم از هیپوفیز و هیپوتالاموس به درستی ارسال نشوند. کاهش کورتیزول ممکن است تدریجی باشد یا در برخی شرایط به شکل ناگهانی بروز کند. علت کورتیزول پایین به شرح زیر است:
| علت | توضیحات |
| بیماری آدیسون | در این بیماری، غدد فوق کلیوی دچار آسیب می شوند و توانایی تولید کافی کورتیزول و گاهی سایر هورمون های آدرنال را از دست می دهند. |
| اختلالات هیپوفیز | کاهش تولید ACTH از غده هیپوفیز می تواند تحریک غدد فوق کلیوی را کاهش دهد و باعث پایین آمدن کورتیزول شود. |
| اختلالات هیپوتالاموس | مشکلات هیپوتالاموس ممکن است ترشح CRH را مختل کنند و در نتیجه مسیر طبیعی تولید کورتیزول کاهش پیدا کند. |
| قطع ناگهانی کورتیکواستروئیدها | مصرف طولانی مدت داروهای کورتیکواستروئیدی می تواند تولید طبیعی کورتیزول را مهار کند و قطع ناگهانی آن ها خطر کمبود کورتیزول را افزایش دهد. |
| آسیب یا جراحی غدد فوق کلیوی | بیماری، جراحی یا آسیب دوطرفه غدد فوق کلیوی ممکن است میزان تولید کورتیزول را کاهش دهد. |
| برخی بیماری های خودایمنی | سیستم ایمنی ممکن است به بافت غدد فوق کلیوی حمله کند و به تدریج توانایی این غدد برای تولید هورمون را کاهش دهد. |
| برخی عفونت ها یا بیماری های ژنتیکی | بعضی بیماری های عفونی، ژنتیکی یا متابولیک نیز می توانند عملکرد غدد فوق کلیوی را مختل کنند. |
عوارض بالا و پایین بودن کورتیزول
اختلال پایدار در مقدار هورمون کورتیزول می تواند بر سیستم های مختلف بدن اثر بگذارد. عوارض به علت زمینه ای، شدت تغییر هورمون و مدت زمان ادامه آن بستگی دارند. در صورت شدید بودن یا تداوم اختلال، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می کند. بالا یا پایین بودن شدید کورتیزول ممکن است در برخی شرایط با عوارض قابل توجهی همراه شود. عوارض کورتیزول بالا عبارتند از:
| عوارض کورتیزول بالا | عوارض کورتیزول پایین |
| افزایش فشار خون | افت فشار خون |
| افزایش قند خون و دیابت نوع ۲ | ضعف و خستگی شدید |
| افزایش وزن | کاهش وزن |
| تجمع چربی شکمی | کاهش قند خون |
| ضعف عضلانی | اختلال در تعادل آب و الکترولیت ها |
| پوکی استخوان | کاهش توانایی بدن در مقابله با استرس |
| افزایش احتمال شکستگی استخوان | سرگیجه و غش |
| نازک شدن پوست | بحران آدرنال در موارد شدید |
| اختلال در ترمیم زخم ها | اختلال در عملکرد عمومی بدن |
| افزایش احتمال عفونت | — |
| اختلالات قاعدگی | — |
| تغییرات خلق و خو | — |
| مشکلات قلبی و عروقی | — |
بیشتر بخوانید: دیستروفی دوشن و بکر چیست؟
مقدار نرمال کورتیزول چقدر است؟
مقدار نرمال کورتیزول به زمان نمونه گیری، نوع نمونه و محدوده مرجع آزمایشگاه بستگی دارد؛ زیرا سطح این هورمون در طول شبانه روز ثابت نیست. کورتیزول معمولاً در اوایل صبح بیشترین مقدار را دارد و طی روز به تدریج کاهش می یابد. به همین دلیل، پزشک ممکن است زمان مشخصی را برای انجام آزمایش تعیین کند یا در برخی موارد سطح هورمون را در بیش از یک زمان بررسی کند.
| نوع بررسی | مقدار یا الگوی طبیعی | توضیحات |
| کورتیزول خون حدود ساعت ۸ صبح | حدود 5 تا 25 میکروگرم در دسی لیتر (mcg/dL) | معادل تقریباً 138 تا 690 نانومول در لیتر است و معمولاً در این زمان سطح کورتیزول در بیشترین مقدار روزانه قرار دارد. |
| کورتیزول عصر | پایین تر از مقدار صبح | سطح کورتیزول در ساعات عصر به طور طبیعی کاهش پیدا می کند؛ تفسیر عدد دقیق باید بر اساس محدوده آزمایشگاه انجام شود. |
| کورتیزول شب | معمولاً در پایین ترین سطح روزانه | پایین آمدن کورتیزول در ساعات شب بخشی از ریتم طبیعی شبانه روزی بدن است. |
| کورتیزول ادرار ۲۴ ساعته در زنان | کمتر از حدود 45 میکروگرم در 24 ساعت | این عدد یکی از محدوده های مرجع گزارش شده است و ممکن است میان آزمایشگاه ها متفاوت باشد. |
| کورتیزول ادرار ۲۴ ساعته در مردان | کمتر از حدود 60 میکروگرم در 24 ساعت | نتیجه باید همراه با شرایط فرد و روش آزمایشگاه تفسیر شود. |
بر اساس MedlinePlus و UCSF، مقدار معمول کورتیزول خون در ساعت ۸ صبح حدود 5 تا 25 میکروگرم در دسی لیتر گزارش شده است. با این حال، محدوده مرجع در آزمایشگاه های مختلف تفاوت دارد؛ بنابراین عدد درج شده روی برگه آزمایش مهم ترین معیار برای مقایسه است.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، هورمون کورتیزول یکی از هورمون های ضروری بدن است که در کنترل استرس، متابولیسم، فشار خون، قند خون و فعالیت سیستم ایمنی نقش دارد. ترشح این هورمون توسط غدد فوق کلیوی انجام می شود و مقدار آن به طور طبیعی در ساعات مختلف شبانه روز تغییر می کند. کورتیزول بالا ممکن است بر اثر مصرف داروهای کورتیکواستروئیدی، اختلالات هیپوفیز یا غدد فوق کلیوی و برخی شرایط دیگر ایجاد شود، در حالی که کورتیزول پایین با نارسایی غدد فوق کلیوی یا اختلالات مسیر تنظیم هورمون ارتباط دارد.
